VRT conferentie rond desinformatie

“Het is gebeurd. Gisteren stond ik ook eens onder de VRT-toren in Brussel, en wel voor een conferentie op uitnodiging rond desinformatie: “Met z’n allen tegen desinformatie“.

Het was een zeer actueel onderwerp, waarbij de VRT een mix van interne medewerkers, factcheckers, mensen uit het onderwijs en enkele externe experts bij elkaar bracht voor een dag rond dit thema in de iconische Marconi studio.

 

Waar zit het probleem van desinformatie?

Dat desinformatie en het verspreiden van nepnieuws om verschillende redenen gebeurt, is wel duidelijk. Bijvoorbeeld: de uitbetalingen door Twitter (X) rond engagement (hoe meer engagement je hebt, hoe meer dollars je krijgt van hen) hebben de incentive voor engagement farming zeker doen toenemen.

En natuurlijk wordt er veel desinformatie ingezet om onze maatschappij bewust te polariseren.

Christophe Busch liet zien wat de effecten van de huidige polarisatie zijn, en wat ons zeer goed is bijgebleven, is dit kleine diagram.

Als we in polarisatie geen ruimte geven voor democratische polarisatie (richting activisme), dan riskeer je dat er eerder sprake is van toxische polarisatie.

Dit is iets waar we aan beide kanten van het politieke spectrum op moeten letten. Het hardhandig neerslaan van klimaatprotesten geeft bijvoorbeeld meer polarisatie naar de verkeerde kant. Maar zelfs op kleine schaal, zoals het weglachen en isoleren van bijvoorbeeld aanhangers van de soevereiniteitstheorie, kan ervoor zorgen dat zij verder afglijden.

Het onderdrukken van tegenstemmen en hen geen ruimte geven om hun stem te uiten, vergroot het risico dat ze nog verder in het konijnenhol verdwijnen.

Ook Flora Carmichael van de BBC gaf aan dat zij met BBC Verify een team van 16 journalisten hebben om de nodige checks te doen rond desinformatie.

Opvallend is hoe ze vertelde dat het valideren van een AI deepfake-video nog wel kan via verschillende tools, maar bij audio is dit echt een probleem. Het valideren van nep-audiobestanden is momenteel nog erg moeilijk.

Als voorbeeld van desinformatie met grote maatschappelijke impact waren er de zware rellen in het VK vorig jaar. Hierbij werden de Southport-rellen duidelijk aangewakkerd en gestuurd door nepnieuws (over de dader van een steekpartij). Zelfs via LinkedIn-posts…

Hierbij wordt ook gewezen op hoe eenvoudig het nu is om op het internet aan “information laundering” te doen. Veel internationale (en regionale) nieuwswebsites zijn betalende nieuwswebsites, waar je tegen betaling eenvoudig een bepaald nieuwsbericht kunt publiceren. Nadien kun je dit nieuwsbericht als bron gebruiken voor een nepnieuwsbericht op weer een andere nieuwswebsite.

 

Hybride oorlogsvoering en de attributie ervan

Een stap verder in polarisatie via desinformatie gaan, brengt je naar de zogenaamde hybride oorlogsvoering. Hoe moeilijk het ook is, de attributie van vele kleine Europese incidenten gaat richting Rusland. Als je denkt dat marketingattributie (welk marketingkanaal heeft nu gezorgd voor extra verkopen op onze webshop?) moeilijk is, dan kun je je voorstellen hoe moeilijk attributie is bij desinformatie.

Dat het klein kan starten brachten ook de VRT onlangs nog uit. 2 weken geleden bracht het Europese onderzoekscollectief naar buiten hoe Telegram-groepen zorgen voor het ronselen van wie voor wat Bitcoins kleine taken wil gaan uitvoeren.

Ook in het verhaal eerder van BBC Verify kwamen er Russische voorbeelden voorbij met nepnieuws dat rond Zelensky werd gepusht. Dit door een Amerikaan (John Mark Dougan) die nu in Moskou woont en Amerikaans klinkende nepnieuwswebsites (zoals The Houston Post) heeft opgezet hiervoor.

Het centrale onderzoek in 1 van de breakout-sessies, was dit rond het Russische schepenproject. Een team van 30 Europese journalisten werkte 8 maanden aan een groot onderzoek rond schepen zoals de Admiral Vladimirsky. Waarom varen ze zoveel voor onze kust en blijven ze wel 10 dagen voor de kust van Nederland tussen de windmolenparken (en boven alle onderzeese kabels) liggen?

Het technische verhaal van dit onderzoek maakt het natuurlijk helemaal leuk. De AIS-trackers (altijd leuk om schepen te volgen op 1 van de vele AIS-tracker websites) worden door deze schepen natuurlijk geregeld afgezet (zeker als ze voor onze kust liggen).

Maar wat het voor de journalisten leuk maakte, is dat die Russische schepen (in een eigen morsecode-alfabet) dagelijks een weerbericht (met locatiebepaling) terugzenden naar de thuisbasis. Dankzij het omzetten en plotten van al die morsecodesignalen kon de route van deze schepen mooi in kaart gebracht worden.

(Dat het team journalisten zelfs vlogs kon vinden op YouTube van militairen op deze schepen, geeft gelukkig aan, dat het ook maar mensen zijn die de eigen zwakste schakel zijn).

De vraag vanuit het publiek rond het befaamde artikel 5 van de NAVO en of dit niet kan ingeroepen worden bij dit soort incidenten (denk aan die doorgesneden kabels bijvoorbeeld), is een moeilijke. Is een aanval op een kabel van pakweg Google een aanval op een land? Vanaf hoeveel kabels telt dit dan?

Maar wie denkt dat enkel Rusland daarmee bezig is, kan het verhaal achter die Rwandese campagne zeker eens opzoeken. De afgelopen weken is er een hele campagne op Twitter (“Twitter killed the Radio hate” in die regio 😬) rond het gegeven dat vele Belgische para’s met tanks (we hebben dat zelfs niet meer 🤷‍♂️) aanwezig zijn in Congo om mee te vechten tegen de door Rwanda ondersteunde rebellen.

 

Tips rond online verificatie

Reeds in 2013 volgde ik een dag OSINT (Open Source Intelligence) bij Nederlander Henk Van Ess (zie mijn oude blogpost hierover) en tot op heden gebruik ik veel van zijn tips nog steeds om sneller en gerichter te kunnen zoeken.

Ook nu gaf hij weer op korte tijd superpraktische zoektips, die ik zelf meer ga gebruiken. Zo toonde hij hoe je ChatGPT kan gebruiken om betere Google-zoekopdrachten te krijgen rond fotoherkenning (ik moet ook eens kijken wat die geospy.ai kan, want dat blijkt de betere tool te zijn momenteel).

Ook vraag je ChatGPT niet om een samenvatting te maken van een document, maar vraag je beter naar een “semantische analyse”.

 

 

Heb je recent gemerkt dat Google niet meer standaard toont hoeveel zoekresultaten een bepaalde query toont (via een klik op het Tools-menu zie je dit trouwens toch nog steeds)?

 

Google toont niet de beste zoekresultaten, maar speelt eerder winkeltje (voor hun eigen advertentiemachine, het zogenaamde shitification of Google) en je dient dus beter te leren zoeken om toch bepaalde resultaten te krijgen. Henk zocht iets over de staking, maar kon het specifieke krantenartikel niet meer terugvinden.

 

Door de vraag aan ChatGPT te stellen, hoe hij dit wel zou kunnen vinden in Google, gaf Google een meer gerichte zoekterm, die wel het gewenste zoekresultaat ging geven (via de Around-functie in Google).

Een wijze les dus om AI niet als bron te gebruiken, maar wel als manier om beter de juiste bron te gaan vinden.

 

De toekomst van factchecking?

In het afsluitende panelgesprek (met Griet De Craen – hoofdredacteur VRT NWS, dr. Kristin Van Damme – Universiteit Gent, Professor Ike Picone – Vrije Universiteit Brussel en Bert Bultinck – hoofdredacteur Knack) werd er best veel (aan eerlijke) introspectie gedaan.

• Ja, factchecking komt eigenlijk te laat, de burger heeft het nepnieuws al gezien en factchecks bereiken niet alle burgers die het origineel zagen.
• Ja, factchecking is heel hard preken voor de eigen parochie.
• Ja, het IFCN (International Fact-Checking Network) is veel te rigide aan de slag gegaan met saaie verplichte templates voor factchecks.
• En ja, factcheckers zouden zich beter bescheiden opstellen, daar te hoogdravende checks verdedigen, niet de juiste boodschap naar brede acceptatie meebrengt (ik vergelijk het soms met onze bekende viroloog die soms te hoogdravend overkwam, wat acceptatie bij burgers ondermijnde van zijn boodschap).
• Ja, het financiële model is zeer fragiel. Meta die verder het gebruik van factchecking gaat afbouwen/stoppen is bijvoorbeeld een voorbeeld over hoe fragiel een levensvatbaar model hiervan te maken. De VRT heeft daar natuurlijk een andere financiering en geeft aan dit zeker verder te blijven doen (ze hebben momenteel 6 medewerkers in hun Check-redactie).

Als we dan kijken naar wat factchecking in de toekomst wel zal moeten gaan worden, kwamen er ook wel zaken voorbij:

• Beter de mechanismes uitleggen die achter het nepnieuws zitten (waarom wordt dit verspreid?) en ook tips meegeven hoe burgers zelf de verificatie kunnen doen in de toekomst (het bekende spreekwoord: “Geef een man een vis en hij heeft eten voor één dag. Leer een man vissen en hij heeft eten voor heel zijn leven.“).
• Mediawijsheid blijft belangrijk. Dit nut zie ik wekelijks in mijn ouderpresentaties.
• Transparanter zijn in de keuzes van welke zaken gekozen worden en de gebruikte methodes.